Quần thể danh thắng Tràng An - những dãy núi đá vôi kể câu chuyện 250 triệu năm

Có những câu chuyện được viết bằng chữ. Có những câu chuyện được kể bằng ký ức của con người. Nhưng cũng có những câu chuyện được lưu giữ trong chính những dãy núi, dòng sông, hang động và lớp đá của Trái đất. Ở Tràng An, câu chuyện ấy đã được viết trong đá qua hàng trăm triệu năm.
Mỗi khi đứng trước những dãy núi đá vôi trùng điệp, những vách núi dựng đứng soi bóng xuống mặt nước, hay lặng lẽ đi qua một hang động xuyên thủy, chúng ta thường cảm nhận trước hết vẻ đẹp kỳ vĩ và thanh bình của cảnh quan. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là một câu chuyện địa chất lớn lao - câu chuyện về sự vận động không ngừng của Trái đất, về biển cả, về những lần biển tiến, biển thoái, về sự nâng lên của đất, về quá trình karst hóa và sự bền bỉ của thiên nhiên trong việc tạo dựng nên một trong những cảnh quan đặc sắc nhất của Việt Nam.
Tại Quần thể danh thắng Tràng An, những dãy núi đá có nguồn gốc từ khoảng 250 triệu năm trước, khi khu vực này còn nằm trong đại dương cổ Tethys. Khoảng 230 triệu năm trước, khối đá vôi Tràng An bắt đầu trở thành đất liền. Qua những biến động địa chất kéo dài, các lớp đá được nâng lên, biến dạng, phong hóa và hòa tan, trong quá trình ấy, cùng với tác động của nước và khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, từng bước tạo nên một cảnh quan karst đặc biệt. Nhưng điều kỳ diệu là cảnh quan mà chúng ta nhìn thấy ngày nay không phải đã tồn tại nguyên dạng suốt 250 triệu năm. Các nhà khoa học đã chứng minh, cảnh quan Tràng An hiện nay được cho là chủ yếu hình thành trong khoảng 5,3 triệu năm trở lại đây, trong kỷ Pleistocene, dưới tác động mạnh mẽ của khí hậu nhiệt đới nóng ẩm gió mùa. Nói cách khác, 250 triệu năm là câu chuyện của những nền móng địa chất sâu xa; còn Tràng An mà chúng ta đang chiêm ngưỡng hôm nay là kết quả của một chương tiến hóa gần đây hơn nhưng vô cùng đặc biệt của lịch sử Trái đất.

Khi biển từng đi qua những ngọn núi hôm nay
Thật khó hình dung rằng nơi chúng ta đang đứng hôm nay - giữa những dãy núi đá vôi, những cánh rừng và dòng sông - đã từng nhiều lần nằm dưới biển. Nhưng chính những dấu tích địa chất còn được lưu giữ trong lòng Tràng An kể lại câu chuyện ấy. Trong kỷ Pleistocene và Holocene, khu vực Tràng An đã nhiều lần chịu ảnh hưởng của biển tiến, biển thoái. Có những thời kỳ khối đá vôi Tràng An nằm xa biển, cũng có những thời kỳ nơi đây trở thành một quần đảo giữa đại dương. Những biến động của mực nước biển, cùng với sự thay đổi của mực nước ngầm và các chuyển động kiến tạo, đã tạo nên những điều kiện đặc biệt cho quá trình tiến hóa của cảnh quan karst. Vì thế, mỗi thung lũng ngập nước, mỗi hang động, mỗi hố sụt, mỗi vách đá và mỗi dòng sông ở Tràng An đều có thể được xem như một trang sách của lịch sử tự nhiên.
Nhìn một ngọn núi, chúng ta thấy vẻ đẹp, nhìn sâu hơn vào ngọn núi ấy, các nhà khoa học nhìn thấy lịch sử của biển, của đất, của khí hậu và của sự vận động không ngừng của Trái đất. Đó chính là điều làm nên giá trị địa chất và địa mạo nổi bật toàn cầu của Tràng An.

Một "bảo tàng địa chất" sống động giữa lòng Ninh Bình
Tràng An đặc biệt không chỉ bởi những ngọn núi đá vôi muôn hình vạn trạng, mà bởi nơi đây bảo lưu tương đối rõ nét một hệ thống địa hình karst nhiệt đới ẩm với nhiều dạng địa mạo cùng tồn tại: các nón karst, tháp karst, hố sụt, bồn địa, thung lũng ngập nước, hang động, hang ngập nước, sông ngầm và các dạng chuyển tiếp giữa karst chóp nón với karst tháp. Đặc biệt, Tràng An cho thấy rất rõ quá trình chuyển tiếp của cảnh quan karst - từ những nón đá liên kết với nhau bởi các sống núi sắc mảnh đến những tháp đá vôi đứng riêng biệt trên các bề mặt thấp hơn. Điều này đã khẳng định, đây là một trong những nơi thể hiện rõ nhất trên thế giới quá trình tiến hóa karst trong môi trường khí hậu nhiệt đới ẩm. Do đó, Tràng An có thể được ví như một “bảo tàng địa chất ngoài trời” - nhưng là một bảo tàng không có tường, không có mái che và không có những hiện vật được đặt trong tủ kính. Những “hiện vật” ở đây chính là núi đá, hang động, dòng sông và thung lũng. Và điều đặc biệt nhất là “bảo tàng” ấy vẫn đang tiếp tục vận động, tiếp tục biến đổi theo những quy luật tự nhiên của Trái đất.

Núi đá không chỉ kể chuyện của thiên nhiên
Nếu câu chuyện của Tràng An chỉ dừng lại ở địa chất thì nơi đây đã là một di sản quý giá. Nhưng Tràng An còn đặc biệt hơn thế, bởi trong những dãy núi đá ấy còn lưu giữ câu chuyện của con người.
Các nghiên cứu khảo cổ học cho thấy con người đã sinh sống, cư trú và thích ứng với môi trường Tràng An trong một khoảng thời gian kéo dài hơn 30.000 năm. Trong suốt thời gian ấy, cảnh quan cũng không ngừng biến đổi. Có những giai đoạn con người sống trong môi trường đất liền, có những giai đoạn cảnh quan chịu ảnh hưởng mạnh của biển tiến, đầm lầy, cửa sông và vùng ven biển. Con người cổ đã phải thích ứng với những biến đổi lớn của môi trường, khai thác những nguồn tài nguyên khác nhau và điều chỉnh cách thức cư trú, kiếm sống theo những thay đổi của thiên nhiên. Tràng An là một minh chứng nổi bật về sự tương tác giữa con người và môi trường trong hơn 30.000 năm lịch sử. Có thể nói, đá kể câu chuyện của Trái đất, còn những dấu tích con người trong hang động kể câu chuyện về khả năng thích ứng của chính loài người. Hai câu chuyện ấy gặp nhau ở Tràng An, và đó cũng chính là nơi thiên nhiên và văn hóa không thể tách rời.

Mỗi ngọn núi là một phần ký ức của quê hương
Đối với người dân Ninh Bình, những dãy núi đá vôi không chỉ là những địa hình địa chất. Đó là núi quê hương, là nơi bao thế hệ đã sinh sống, đi lại, canh tác và gửi gắm những ký ức của mình, là nơi những dòng sông len qua núi đá, những hang động gắn với những câu chuyện dân gian, những ngôi đền, ngôi chùa và những dấu tích lịch sử tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt. Thiên nhiên đã tạo nên hình hài của Tràng An, nhưng con người qua hàng nghìn năm đã góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho vùng đất ấy. Bởi vậy, khi đứng trước một ngọn núi Tràng An, chúng ta không chỉ đứng trước một cảnh quan đẹp mà chúng ta đang đứng trước một phần lịch sử của Trái đất, và đồng thời, chúng ta đang đứng trước một phần lịch sử của quê hương mình.
Di sản được trao cho chúng ta để gìn giữ, không phải để sở hữu
Có lẽ ý nghĩa lớn nhất của việc hiểu về lịch sử địa chất Tràng An không nằm ở việc chúng ta nhớ được bao nhiêu con số, bao nhiêu kỷ địa chất hay bao nhiêu thuật ngữ khoa học. Điều quan trọng hơn là chúng ta nhận ra mình đang được sống giữa một giá trị lớn lao đến nhường nào. Một ngọn núi có thể mất hàng triệu năm để hình thành, nhưng có thể bị tổn thương chỉ trong một thời gian rất ngắn. Một hang động có thể lưu giữ dấu tích của con người hàng chục nghìn năm, nhưng những tác động thiếu trách nhiệm hôm nay có thể làm tổn thương những giá trị ấy cho nhiều thế hệ. Một dòng sông có thể đã chảy qua cảnh quan này trong một hành trình rất dài của lịch sử tự nhiên, nhưng sự thay đổi của môi trường hôm nay có thể làm biến đổi hệ sinh thái mà chúng ta đã thừa hưởng. Hiểu về Tràng An cũng chính là hiểu về trách nhiệm của chúng ta đối với Tràng An.
Từ hiểu biết đến tình yêu di sản
Không phải ngẫu nhiên Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới. Đằng sau danh hiệu ấy là hàng triệu năm lịch sử của Trái đất, hàng vạn năm thích ứng của con người và sự hội tụ của những giá trị thiên nhiên, văn hóa đặc biệt mà không nơi nào có thể dễ dàng thay thế. Mỗi khi một người dân hiểu thêm một câu chuyện về ngọn núi quê mình, đó là thêm một mầm cây của tình yêu di sản. Mỗi khi một em nhỏ biết rằng những dãy núi mình nhìn thấy mỗi ngày đã bắt đầu câu chuyện từ hàng trăm triệu năm trước, em sẽ nhìn quê hương bằng một ánh mắt khác, mỗi khi một người lái đò hiểu sâu hơn về dòng sông mình đang đi qua, mỗi doanh nghiệp nhận thức rõ hơn về giá trị của cảnh quan mình đang khai thác, mỗi du khách biết trân trọng hơn một hang động, một dòng nước, một ngọn núi... thì di sản lại có thêm một người bảo vệ. Bởi chỉ khi hiểu giá trị của di sản, chúng ta mới thực sự biết mình cần phải gìn giữ điều gì. Và chỉ khi yêu di sản, việc bảo vệ di sản mới trở thành một hành động tự nguyện, xuất phát từ niềm tự hào và tình yêu quê hương.
Trao lại câu chuyện cho những thế hệ mai sau
250 triệu năm là một khoảng thời gian dài đến mức con người khó có thể hình dung. Trong khoảng thời gian ấy, biển đã nhiều lần tiến vào rồi rút ra, núi đá được nâng lên, phong hóa và biến đổi, khí hậu thay đổi, cảnh quan thay đổi, sự sống thay đổi. Rồi con người xuất hiện, con người đến, thích ứng, cư trú, sử dụng và gắn bó với cảnh quan ấy trong hơn 30.000 năm. Và hôm nay, đến lượt chúng ta. Chúng ta chỉ là một thế hệ rất nhỏ trong hành trình hàng trăm triệu năm của Tràng An, chúng ta không tạo ra những ngọn núi, chúng ta không tạo ra những hang động, chúng ta không tạo ra những dòng sông. Nhưng chúng ta có một đặc ân lớn lao: được sống cùng, được chiêm ngưỡng, được nghiên cứu và được trao trách nhiệm gìn giữ những giá trị ấy. Vì thế, bảo vệ Tràng An hôm nay chính là viết tiếp một chương mới trong câu chuyện 250 triệu năm của những dãy núi đá vôi. Một chương mà chúng ta không viết cho riêng mình.
Chúng ta viết cho những người sẽ đến sau, để hàng trăm năm nữa, hàng nghìn năm nữa, những thế hệ tương lai vẫn có thể đứng bên dòng sông, ngước nhìn những dãy núi đá vôi Tràng An và tự hào nói rằng: “Đây là di sản cha ông đã gìn giữ và trao lại cho chúng ta.”. Và khi ấy, câu chuyện của Tràng An sẽ vẫn tiếp tục được kể, từ đá, từ nước, từ rừng, từ hang động và từ chính những con người đang sống trong lòng Di sản thế giới Tràng An.