Quần thể danh thắng Tràng An: Hơn 30.000 năm con người sống cùng thiên nhiên

Có lẽ không có nơi nào ở Việt Nam mà câu chuyện về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên lại được kể một cách sâu sắc như ở Tràng An. Ngày nay, khi ngồi trên một chiếc thuyền nhỏ lặng lẽ đi qua những dòng sông, qua những hang động kỳ bí, giữa các thung lũng bao bọc bởi các dãy núi đá vôi, chúng ta dễ có cảm giác rằng cảnh quan ấy đã tồn tại nguyên vẹn từ thuở xa xưa. Bởi phía sau vẻ đẹp tưởng như tĩnh tại ấy là một lịch sử luôn vận động. Biển đã từng tiến vào, biển đã từng rút ra, mực nước biển lên xuống, cảnh quan, môi trường đã nhiều lần thay đổi. Những thung lũng từng là nơi con người cư trú có lúc trở thành vùng ngập nước, những không gian từng gắn với biển lại trở thành đất liền. Và trong tất cả những biến động khắc nghiệt ấy, con người vẫn tìm cách sống cùng thiên nhiên. Đó chính là một trong những câu chuyện đặc biệt làm nên giá trị nổi bật toàn cầu của Quần thể danh thắng Tràng An.
Một hành trình bắt đầu từ hơn 30.000 năm trước
Trong những hang động nằm giữa khối núi đá vôi Tràng An, các nhà khảo cổ đã tìm thấy những lớp trầm tích và di tích văn hóa nối tiếp nhau qua nhiều thời kỳ. Kết quả các cuộc khai quật tại 7 địa điểm trong khu vực Quần thể danh thắng Tràng An đã ghi nhận những lớp cư trú có niên đại từ khoảng 5.000 năm đến 37.500 năm cách ngày nay. Trong quá trình nghiên cứu đã phát hiện xương của nhiều cá thể, trong đó có một bộ xương được bảo tồn đặc biệt tốt tại hang Thung Bình 1. Những phát hiện ấy cho chúng ta một nhận thức rất quan trọng: Tràng An không chỉ là nơi con người đi qua, mà Tràng An đã là nơi con người sống, thích nghi và gắn bó với cảnh quan trong một thời gian rất dài của lịch sử.
UNESCO cũng ghi nhận các lớp khảo cổ trong hang động cho thấy một chuỗi cư trú và sử dụng không gian kéo dài hơn 30.000 năm. Câu chuyện ấy tiếp tục qua thời kỳ Đá mới, Đồ đồng và đến thời kỳ lịch sử.  Điều đáng quý là các di tích không chỉ cho biết con người đã ở đây bao lâu, mà còn giúp chúng ta đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Họ đã sống như thế nào giữa một thiên nhiên luôn thay đổi? Khi thiên nhiên thay đổi, con người cũng thay đổi. Khoảng thời gian hơn 30.000 năm ấy không phải là một khoảng thời gian bình lặng, đó là giai đoạn Trái đất trải qua những biến động mạnh mẽ về khí hậu và môi trường.
Đánh giá của các chuyên gia UNESCO cho thấy, khu vực Tràng An từng chịu tác động của những biến động mực nước biển trong thời kỳ Pleistocene muộn và Holocene. Có những thời kỳ cảnh quan bị biển xâm lấn, có những thời kỳ lại trở thành đất liền. Với con người tiền sử, đó không phải là những khái niệm địa chất xa xôi, đó là cuộc sống hằng ngày. Khi biển dâng, nguồn thức ăn thay đổi, khi biển rút, những vùng đất mới xuất hiện, khi môi trường nước thay đổi, cách thức kiếm sống cũng phải thay đổi, khi nguồn tài nguyên ở một nơi trở nên khan hiếm, con người phải tìm kiếm những nguồn tài nguyên khác. Bởi vậy, khảo cổ học ở Tràng An không chỉ kể câu chuyện về những công cụ bằng đá hay những mảnh gốm. Đó là câu chuyện về khả năng thích ứng của con người.
Kết quả nghiên cứu cũng đã nhấn mạnh rằng những chứng cứ khảo cổ ngày càng phong phú đang góp phần phục dựng bức tranh về lịch sử hơn ba vạn năm của con người – môi trường – hệ sinh thái ở Tràng An, trong đó có những bằng chứng về sự thích ứng linh hoạt và đa dạng trước thay đổi mực nước biển, khí hậu và môi trường.
Những hang động lưu giữ ký ức của con người
Trong thế giới của người tiền sử, hang động không đơn thuần là những không gian kỳ bí trong lòng núi, mà đó có thể là nơi trú ngụ, là nơi tránh mưa, tránh gió, là nơi chế biến thức ăn, là nơi sản xuất và lưu giữ công cụ. Và đôi khi, hang động lại là nơi con người gửi lại những dấu tích cuối cùng của cuộc đời mình. Chính vì vậy, mỗi lớp đất trong một hang động Tràng An có thể chứa đựng nhiều câu chuyện: một mảnh xương động vật, một công cụ đá, một mảnh vỏ sò, một lớp tro, một dấu tích bếp lửa... Từng dấu vết nhỏ bé ấy, khi được đặt trong đúng bối cảnh địa chất và khảo cổ học, có thể giúp các nhà khoa học tái dựng một phần cuộc sống của con người hàng nghìn, hàng vạn năm trước. Các chuyên gia nghiên cứu tại Tràng An còn lấy các lõi trầm tích để tìm hiểu môi trường sống trong quá khứ, một trong những lõi có niên đại môi trường cổ tới khoảng 26.000 năm trước. Như vậy, Tràng An có một hệ thống “ký ức” rất đặc biệt: “Đá lưu giữ lịch sử địa chất; Trầm tích lưu giữ lịch sử môi trường; Hang động lưu giữ lịch sử cư trú; và những dấu tích khảo cổ lưu giữ lịch sử của con người. Tất cả cùng nằm trong một cảnh quan.

Một người đàn ông 12.000 năm trước
Năm 2017–2018, tại hang Thung Bình 1 trong Quần thể danh thắng Tràng An, các nhà nghiên cứu đã phát hiện một bộ hài cốt người được bảo tồn đặc biệt tốt có ký hiệu TBH1 - một người đàn ông được xác định có độ tuổi khoảng 35 khi qua đời và có niên đại khoảng 12.500–12.000 năm trước. Nghiên cứu được công bố năm 2025 trên Proceedings of the Royal Society B, với sự tham gia của các nhà khoa học từ nhiều cơ quan quốc tế và Việt Nam, trong đó có Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An.
Phát hiện này đặc biệt quý giá bởi những bộ hài cốt người có niên đại Pleistocene được bảo tồn tốt ở Đông Nam Á rất hiếm. Phân tích hình thái và di truyền cho thấy TBH1 có mối liên hệ với các quần thể săn bắt – hái lượm cổ ở Nam Á và Đông Nam Á; nghiên cứu cũng thu được bằng chứng DNA ty thể thuộc đại nhóm M. Nhưng có lẽ điều khiến câu chuyện về TBH1 trở nên ám ảnh hơn cả lại nằm ở một dấu vết rất nhỏ. Các nhà nghiên cứu phát hiện một tổn thương ở vùng cổ và một mảnh thạch anh nhỏ có đặc điểm của một đầu nhọn vi thể ở khu vực gần đó. Nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng tổn thương xảy ra trước khi chết và có thể liên quan đến vật thể này. họ cho rằng đây có thể là bằng chứng sớm nhất hiện biết về xung đột giữa người với người ở Đông Nam Á lục địa. TBH1 vì thế không còn chỉ là một con số trong niên đại khảo cổ, đó là một con người, một người từng sống trong cảnh quan này, từng nhìn thấy những ngọn núi này, từng đi qua những hang động này, từng tìm kiếm thức ăn, sử dụng công cụ, đối mặt với những hiểm nguy của cuộc sống và cuối cùng để lại chính cơ thể mình trong một hang động mà hơn mười hai nghìn năm sau, chúng ta mới có thể gặp lại.
Khoảng cách giữa chúng ta và người đàn ông ấy là hơn mười hai nghìn năm, nhưng cảnh quan nơi ông từng sống vẫn còn đây, những ngọn núi vẫn đứng đó, những dòng nước vẫn chảy, và Tràng An vẫn tiếp tục kể câu chuyện của mình. Con người không chỉ thích nghi với thiên nhiên – con người còn tạo ra những mối liên hệ cũng rất đáng suy ngẫm.

Mặc dù cư dân tiền sử sử dụng nhiều vật liệu địa phương, đặc biệt là đá vôi, để chế tác công cụ, các nhà nghiên cứu vẫn phát hiện ít nhất một loại công cụ đá bazan có nguồn gốc cách Tràng An khoảng 85 km, ở khu vực Hòa Bình. Đặc biệt hơn, tại hang Thung Bình 1 còn phát hiện những vỏ sò biển được đục lỗ, trong bối cảnh thời điểm đó hang động này có thể cách bờ biển tới khoảng 500 km. Những hiện vật nhỏ bé ấy gợi mở một câu chuyện lớn: Thế giới của người tiền sử có thể rộng lớn hơn chúng ta từng nghĩ. Con người không hoàn toàn bị giới hạn trong một thung lũng hay một hang động, họ có thể di chuyển, họ có thể mang theo vật liệu, họ có thể trao đổi, họ có thể kết nối với những nhóm người khác. Và ngay giữa một cảnh quan núi đá vôi tưởng như biệt lập, đã có những dòng chảy của con người và vật liệu vượt ra ngoài phạm vi Tràng An.
 Đó là một góc nhìn rất đẹp về lịch sử. Ngay từ thời tiền sử, con người đã không sống tách biệt với thế giới. Điều làm nên giá trị của Tràng An không chỉ là tuổi đời.  Có thể có nơi có những di tích cổ hơn, có thể có nơi có những hang động lớn hơn, có thể có những vùng karst rộng lớn hơn, nhưng điều làm Tràng An trở nên đặc biệt chính là sự kết nối: Lịch sử địa chất của cảnh quan gắn với lịch sử cư trú của con người, sự biến đổi của môi trường gắn với khả năng thích ứng của cộng đồng, những hang động gắn với những lớp trầm tích khảo cổ, những dãy núi gắn với những thung lũng, dòng nước và hệ sinh thái. Sau hàng vạn năm, chính trên nền cảnh quan ấy, con người tiếp tục tạo dựng nên Hoa Lư - kinh đô của nhà nước phong kiến Việt Nam độc lập, tự chủ ở thế kỷ X–XI. UNESCO cũng nhấn mạnh sự tiếp nối của câu chuyện cư trú và tương tác giữa con người với cảnh quan từ thời tiền sử đến thời kỳ lịch sử, trong đó có Hoa Lư.
Vì thế, Tràng An không phải là những mảnh ghép rời rạc của quá khứ. Đó là một câu chuyện liên tục, từ biển đến núi, từ thiên nhiên đến con người, từ hang động tiền sử đến Kinh đô Hoa Lư, từ những cộng đồng cổ xưa đến cộng đồng đang sống hôm nay.
Hơn 30.000 năm trước và hôm nay – câu chuyện vẫn tiếp tục
Điều kỳ diệu nhất của Tràng An có lẽ không phải là chúng ta có thể tìm thấy dấu tích của con người cách đây hơn 30.000 năm, mà là câu chuyện ấy vẫn chưa kết thúc. Ngày nay, con người vẫn sống trong và quanh cảnh quan Tràng An. Vẫn có những người làm nghề nông, trồng chọt, chăn nuôi, vẫn có những người chèo thuyền trên sông, vẫn có những gia đình gắn cuộc sống của mình với cảnh quan, môi trường và những giá trị văn hóa của quê hương. Chỉ khác rằng, những thách thức của chúng ta hôm nay không hoàn toàn giống những thách thức của người tiền sử. Họ phải thích ứng với biển tiến, khí hậu lạnh ấm và những biến động tự nhiên khắc nghiệt nhất trong lịch sử tiến hoá của vỏ trái đất, còn chúng ta phải thích ứng với áp lực của phát triển, biến đổi khí hậu, gia tăng lượng khách du lịch, nhu cầu sinh kế và những tác động ngày càng lớn của con người đối với môi trường.
Nhưng bản chất của câu chuyện vẫn giống nhau: Con người phải biết sống cùng thiên nhiên, một bài học có giá trị từ hàng vạn năm trước: Muốn tồn tại lâu dài, con người không thể đứng ngoài tự nhiên, con người phải hiểu tự nhiên, thích ứng với tự nhiên và biết giới hạn trong việc sử dụng các nguồn tài nguyên mà tự nhiên ban tặng.
Di sản là ký ức của nhân loại – và cũng là lời nhắc nhở đối với chúng ta
Hơn 30.000 năm trước, những người tiền sử ở Tràng An không biết rằng một ngày nào đó, hậu thế sẽ tìm thấy dấu chân của họ trong những hang động. Họ không biết rằng những công cụ đá, những mảnh vỏ sò, những lớp tro bếp hay chính bộ xương của một người trong hang Thung Bình 1 sẽ trở thành những chứng cứ giúp nhân loại hiểu hơn về lịch sử của mình. Nhưng họ đã sống, đã thích ứng, đã để lại dấu tích, và chính những dấu tích ấy đã trở thành một phần giá trị của Tràng An hôm nay.
Đến lượt chúng ta cũng vậy. Những gì chúng ta làm hôm nay - cách chúng ta bảo vệ một dòng sông, giữ gìn một hang động, ứng xử với một ngọn núi, bảo vệ một cánh rừng, gìn giữ một phong tục, truyền lại một câu chuyện cho con trẻ, đều có thể trở thành di sản của tương lai. Bởi vậy, chúng ta không chỉ có trách nhiệm bảo vệ những gì cha ông để lại. Chúng ta còn có trách nhiệm không làm mất đi những gì thế hệ mai sau xứng đáng được nhận.

Tràng An đã chứng kiến hơn 30.000 năm lịch sử của con người, trong khoảng thời gian ấy, biết bao thế hệ đã đến rồi đi. Hôm nay, chúng ta là một mắt xích trong dòng chảy dài ấy, chúng ta không phải là những người đầu tiên tạo nên Tràng An, cũng không phải là những người cuối cùng được sống cùng Tràng An, chúng ta chỉ là một thế hệ được trao quyền gìn giữ trong một khoảng thời gian rất ngắn của lịch sử.
Vì thế, bảo tồn và phát huy các giá trị Tràng An không chỉ là bảo vệ những hiện vật khảo cổ, không chỉ là bảo vệ những hang động, không chỉ là bảo vệ núi đá, dòng sông hay cảnh quan, mà sâu xa hơn, đó là bảo vệ mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên - một mối quan hệ đã được hình thành, thử thách và chứng minh qua hơn 30.000 năm lịch sử. Để rồi một ngày, khi những thế hệ tương lai đứng trong một hang động Tràng An, nhìn thấy dấu tích của những người đã sống nơi đây từ hàng vạn năm trước, họ cũng có thể nhìn lại thời đại của chúng ta và nói: “Những thế hệ ấy đã hiểu giá trị của Tràng An, họ đã yêu vùng đất này, và họ đã biết trao lại Di sản cho chúng ta.”. Đó có lẽ là cách đẹp nhất để câu chuyện hơn 30.000 năm của Tràng An tiếp tục được kể. Từ những dấu chân của người tiền sử hôm qua, qua những bước chân của chúng ta hôm nay, đến những thế hệ sẽ tiếp tục đi trên vùng đất này ngày mai. Tràng An – nơi con người đã sống cùng thiên nhiên hơn 30.000 năm, và cũng là nơi chúng ta học cách sống cùng thiên nhiên cho hàng trăm năm phía trước.