Kết quả sơ bộ công tác khai quật khảo cổ tại chùa Hoành Mô và Hòn Tháp tỉnh Bắc Ninh năm 2025

Chủ trì hội nghị có Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học và đồng chí Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh.

Tham dự hội nghị có đại diện Cục Di sản văn hóa, Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Lịch sử quốc gia; các nhà nghiên cứu trung ương và địa phương; đại diện một số sở, ngành của tỉnh; lãnh đạo chính quyền và Nhân dân địa phương nơi có di tích.

Quang cảnh hội nghị báo cáo sơ bộ kết quả khai quật.

Sau thời gian triển khai thực hiện Quyết định số 3468/QĐ-BVHTTDL và Quyết định số 3469/QĐ-BVHTTDL ngày 29/9/2025 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc cho phép khai quật khảo cổ mở rộng tại hai địa điểm trên, đến nay công tác khai quật đã hoàn thành và đạt được nhiều kết quả quan trọng.

Kết quả khai quật tại di tích chùa Hòn Tháp (xã Cẩm Lý) cho thấy, diễn biến địa tầng phức tạp, phản ánh quá trình tồn tại và phát triển liên tục của di tích qua nhiều giai đoạn lịch sử. Các dấu tích kiến trúc chủ yếu thuộc hai thời kỳ kế tiếp là thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII – XVIII) và thời Nguyễn (thế kỷ XIX – XX). Đáng chú ý, trong phạm vi hố khai quật đã phát lộ dấu tích hai kiến trúc liền kề, có quy mô và bố cục tương đồng nhưng khác biệt rõ rệt về kỹ thuật xây dựng, vật liệu lợp mái và hệ thống chân cột. Kiến trúc thời Lê Trung Hưng có kết cấu quy chuẩn, chân tảng được gia công cẩn thận, lợp ngói mũi sen trang trí hoa văn; trong khi kiến trúc thời Nguyễn mang tính giản lược, sử dụng vật liệu tự nhiên, ít trang trí.

Bên cạnh các dấu tích kiến trúc, Đoàn khai quật còn thu thập được số lượng lớn di vật gồm gạch, ngói, đồ gốm men, gốm sành, hiện vật kim loại và đá, góp phần làm rõ niên đại cũng như đặc trưng sinh hoạt, tín ngưỡng của di tích qua các thời kỳ.

Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 1 Phùng Thị Mai Anh trao đổi tại hội nghị.

Tại địa điểm chùa Hoành Mô (xã Lạng Giang), kết quả khai quật mở rộng năm 2025 đã làm rõ cấu trúc tổng thể của kiến trúc chùa thời Trần (thế kỷ XIII – XIV), được xây dựng trên đỉnh đồi với quy mô khá lớn. Nền kiến trúc có bình đồ hình chữ nhật, bao quanh là hệ thống sân gạch, trong đó nổi bật là sân lát gạch hoa chanh – loại vật liệu kiến trúc cao cấp, thường chỉ xuất hiện trong các công trình quan trọng thời Trần. Ngoài kiến trúc thời Trần, cuộc khai quật còn ghi nhận dấu tích kiến trúc thời Nguyễn với móng tường, bó nền và hệ thống rãnh thoát nước, cho thấy di tích được trùng tu, tôn tạo và tiếp tục sử dụng qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Các lớp văn hóa chồng xếp từ thời Trần, Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn, cùng hệ thống di vật phong phú đã khẳng định chùa Hoành Mô là một trung tâm Phật giáo quan trọng, gắn với Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, giữ vai trò đặc biệt trong không gian văn hóa - lịch sử khu vực.

Tiến sĩ Phạm Văn Triệu, đại diện Viện Khảo cổ học phát biểu tại hội nghị.

Thảo luận tại Hội nghị, các nhà khoa học đánh giá cao giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của hai di tích. Công tác khai quật được triển khai từ cuối tháng 9, đầu tháng 10/2024 trong điều kiện thời tiết không thuận lợi, địa hình phức tạp và hiện trạng di tích bị tác động bởi hoạt động canh tác của người dân. Kết quả khai quật tại chùa Hòn Tháp đã làm xuất lộ hệ thống chân tảng và dấu tích kiến trúc chủ yếu thuộc thời Lê Trung Hưng; di tích này được nhận định có khả năng là chùa Sơn Tháp trong sử sách, gắn với tuyến đường hành hương lên Yên Tử từ phía Tây thời Trần. Đối với chùa Hoành Mô, các nhà khoa học đánh giá đây là di tích thời Trần, có mức độ bảo tồn tốt, nổi bật với hệ thống sân nền bó gạch hoa chanh đặc sắc, góp phần khẳng định vai trò của Phật giáo Trúc Lâm trong không gian di sản Yên Tử.

Kết quả khai quật đã cung cấp nguồn tư liệu vật chất quan trọng, góp phần làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống di tích Phật giáo khu vực Tây Yên Tử. Trên cơ sở đó, Đoàn khai quật kiến nghị các cơ quan chức năng sớm có phương án khoanh vùng, bảo vệ và bảo tồn di tích; tạm dừng các hoạt động canh tác, xây dựng có nguy cơ xâm hại di tích; đồng thời tiếp tục nghiên cứu, lập hồ sơ khoa học để đề xuất xếp hạng di tích, tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn lâu dài.

Đồng chí Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh kết luận Hội nghị.

Kết luận hội nghị, đồng chí Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh khẳng định kết quả thăm dò, khai quật khảo cổ tại hai di tích chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp đã cung cấp cái nhìn tổng thể về thực trạng quản lý di sản, đồng thời làm rõ các giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu của di tích trong không gian Phật giáo Trúc Lâm Tây Yên Tử. Đồng chí thống nhất định hướng bảo tồn theo nguyên tắc bảo quản tại chỗ, xử lý và nghiên cứu chuyên sâu hiện vật; từng bước xây dựng phương án giải phóng mặt bằng, kết nối các di tích trên tuyến hoằng dương Phật pháp Trúc Lâm Tây Yên Tử, phục vụ công tác lập hồ sơ xếp hạng di tích, bổ sung tư liệu cho hồ sơ UNESCO và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới.